Lista Ofiar Stanu Wojennego w Polsce w Latach 1981 - 1983




Ta lista jest kompilacją kilku źródeł: http://13grudnia.org.pl/ofiary (podaje 99 nazwisk), lista ofiar w wikipedii, Sejmowy projekt ustawy o Dniu Pamięci Ofiar Stanu W, (podaje 73 nazwiska), dane w Instytucie Pamięcie Narodowej (56 nazwiska), lista Solidarności 2010 (56 nazwiska), wpolityce 2010, wpolityce 2012, wwwbastard.poczciarz.home.pl i inne. Dokładna lista ofiar nie jest znana.

lista do druku     kolejność:   alfabetyczna wg. nazwiska     wg. daty śmierci     wg. wieku


1MichałAdamowiczLat 28Zmarł 5 wrzesnia 1982 r. w wyniku ran postrzałowych odniesionych w czasie demonstracji 31 sierpnia w LubinieIPN,  
2MarcinAntonowiczLat 19student, 19 października 1985 r. zatrzymany przez patrol ZOMO doznał w samochodzie milicyjnym śmiertelnych urazów głowy. Zmarł 2 listopada 1985 r.IPN,   wikipedia,  
3EmilBarchańskiLat 17Uczeń, wiezień polityczny. Miał być świadkiem na rozprawie kolegów. Poddany torturom w Pałacu Mostowskich. Zaginął 16 czerwca 1982 r. Ciało wyłowiono z Wisły.wikipedia,  
4PiotrBartoszczeLat 34Działacz NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych. Zmarł w nocy z 7 na 8 lutego 1984 r. Ciało znaleziono w 8 lutego 1984 r. w studzience melioracyjnej na polu ze śladami bicia i duszeniawikipedia,  
5MarianBednarekLat 35Zmarł 27 grudnia 1986 r. po pobiciu na komisariacie MO. info:" E.Stankiewiczinne żródła.
6ZenonBleszczyńskiLat 24Pracownik „Gazomontażu” w Bydgoszczy. Zmarł w nocy z 13 na 14 stycznia 1983 roku w szpitalu w wyniku pobicia w areszcie śledczym 28 grudnia 1982 r.
7AntoniBrowarczykLat 23Zamordowany strzałem w głowę podczas rozpędzania demonstracji w Gdańsku 17 grudnia 1981 r.IPN,   wikipedia,  
8JanBudny11.02.1985 r. zatrzymany przez funkcjonariuszy MO Witolda Jabłońskiego i Kazimierza Klonowskiego. Pobity w czasie przesłuchania. W szpitalu stwierdzono krwiaka mózgu, który był przyczyną jego zgonu 14-tego lutego 1995 r.
9ZdzisławBulkoLat 30Znaleziono w rowie pod Zamościem z ciężkimi obrażeniami. Zmarł 17 grudnia 1985 r. Zwolnieni przez niego z pracy za pijaństwo i kradzieże trzej ORMO-wcy grozili mu zemstąinne żródła.
10JózefCzekalskiLat 48Zamordowany 16 grudnia 1981 r. podczas pacyfikacji strajku w KWK Wujek, postrzałem klatki piersiowej i brzucha. Odniósł ponadto postrzał w lewą stopęwikipedia,   inne żródła.
11WojciechCieleckiLat 192 kwietnia 1982 zastrzelony w Białej Podlaskiej przez żołnierza Ludowego Wojska PolskiegoIPN,  
12WojciechCieślewicz Lat 29Zmarł 2 marca 1982 r. w wyniku pobicia przez ZOMO podczas demonstracji w Poznaniu 13 lutego 1982 r.IPN,  
13MikołajCzarnyLat 56Zatrzymany przez MO. Zmarł 14 lutego 1985 w wyniku urazów czaszki. Według oficjalnej wersji spadł ze schodów
14AntoniDomeradzkiLat 30data śmierci nieznanaIPN,  
15JaninaDrabowskaLat 63Zmarła we wrześniu 1983 r. na skutek obrzęku płuc spowodowanego działaniem gazów łzawiących użytych do rozpędzania demonstracji w Nowej Hucie 31 sierpnia 1983 r.IPN,  
16WładysławDurdaLat 43Ślusarz szczecińskiego portu. Zmarł w nocy z 3 na 4 maja 1982 r. zatruty gazami łzawiącymi użytymi do rozpędzania demonstracji 3 maja 1982 r., w Szczecinie. po odmowie przez policję wezwania pogotowiaIPN,  
17RomanFranzLat 32Zatrzymany przez milicję na Komisariacie Kolejowym. Znaleziony martwy na ławce koło dworca PKP. Zmarł 8 stycznia 1985 r. Sekcja wykazała stłuczenie mózguIPN,  
18LesławFrączakZmarł 25 maja 1984 r. po pobiciu 5 kwietnia 1984 r. na posterunku MO.inne żródła.
19TadeuszFrąśLat 33Nauczyciel, przewodniczący NSZZ „Solidarność” w szkole. Zmarł 7 września 1984 r. Ciało znaleziono na przedmieściu Krakowa. Według oficjalnej wersji wyskoczył z II piętra. Sekcja zwłok ujawniła ślady bicia i duszeniaIPN,   wikipedia,  
20AndrzejGąsiewskiLat 29Pracownik Instytutu Badań Jądrowych zamordowany 17 czerwca 1983 w Warszawie. Instytut do dziś nie pamięta o swoim pracowniku.
21AndrzejGęboszLat 31Zmarł 26 października 1984 r. po pobiciu podczas przesłuchania w DUSW Łódź - Śródmieście
22JózefGizaLat 28Zamordowany 16 grudnia 1981 r. postrzałem bocznym szyi podczas pacyfikacji strajku w KWK WujekIPN,   wikipedia,  
23JoachimGnidaLat 28Zmarł 25 stycznia 1982 r. po postrzale przeszywającym głowę odniesionym 16 grudnia 1981 r. podczas pacyfikacji strajku w KWK Wujek.IPN,   wikipedia,  
24AdamGrudzińskiLat 36Zmarł w październiku 1982 na serce po pobiciu w obozie internowania w Zalężuinne żródła.
25AndrzejGrzywnaLat 62Zmarł w mękach w nocy z 29 na 30 sierpnia 1982 r. po pobiciu na komendzie MO w Gdańskuinne żródła.
26RyszardGzikLat 35Zamordowany postrzałem przeszywającym głowę 16 grudnia 1981 r. podczas pacyfikacji strajku w KWK Wujekwikipedia,  
27AleksanderHacLat 44Przewodniczący KZ NSZZ „Solidarność” w Fabryce Samochodów Ciężarowych w Lublinie. Znaleziony 16 października 1984 r. w piwnicy domu przy ul. Królewskiej z ciężkimi obrażeniami głowy. Zmarł 18 pazdziernika 1984 r.
28EdytaHnatLat 8Uczennica, Zginęła 29 marca 1984 w parku od strzału oddanego z okien mieszkania przez sierżanta MO Haloniainne żródła.
29WłodzimierzJagodzińskiLat 30Uczestnik strajku. Jego zwłoki znaleziono w pobliżu słupa wysokiego napięcia. Nic nie wskazywało na kontakt z wysokim napięciem jako przyczyną śmierci. Śledczy to za samobójstwo i umorzyli sprawę.wikipedia,   inne żródła.
30KrzysztofJasińskiLat 25Działacz NSZZ „Solidarność”. Internowany. Zmarł 10 listopada 1984 r. Zwłoki znaleziono na przystanku PKS w Elblągu z silnymi urazami
31JacekJerzLat 38Zamordowany przez SB bezpośrednio po zwolnieniu z internowania 31 stycznie 1983r.wikipedia,  
32ZdzisławJurgielewiczLat 29Pracownik ZSO Polam Wilkasy Pobity 12 września 1982 r. na komendzie KM MO w Giżycku Zmarł w szpitalu 28 listapada 1982 r.inne żródła.
33WacławKalinowskiLat 3522 marca 1987 r. został pobity w samochodzie milicyjnym. Zmarł 27 marca.
34WacławKamińskiLat 32Zmarł 28 listopada 1982 r. trafiony petardą w czasie demonstracji 11 listopada 1982 r., w Gdańsku
35JerzyKarwacki
36DariuszKasprowskiLat 23Zmarł 9 grudnia 1985 r. Wg. oficjalnej wersji powiesił się, w ZK w Koronowie. Na zwłokach stwierdzono liczne urazy szyi, ramion i pleców
37MarianKlupczyńskiLat 17Uczeń Zespołu Szkół Zawodowych im. S. Chudoby w Śremie. Zatrzymany nietrzeźwy przez milicję miał powiesić się na własnych sznurowadłach pozostawiając list pożegnalnyinne żródła.
38WandaKołodziejczykLat 59Przewieziona do szpitala w stanie agonalnym ze śladami pobicia z aresztu śledczego na ul. Rakowieckiej w Warszawie, zmarła 4 stycznia 1982 r.
39BogumiłKopczakLat 28Zabity strzałem w brzuch 16 grudnia 1981 r. w czasie pacyfikacji strajku w KWK Wujek. Osierocił 1,5 roczną córeczkęwikipedia,  
40TadeuszKosteckiInżynier wrocławskich wodociągów, wiek nieznany. Zmarł na zawał serca pobity przez ZOMO w czasie pacyfikacji strajku na Politechnice Wrocławskiej 17 grudnia 1981 r.
41StanisławKotLat 40Po pobiciu przez patrol ZOMO 31 marca 1982 r. zmarł 3 kwietnia 1982 r. w Rzeszowie. Wiek nieznany
42o.Honoriusz
Stanisław
KowalczykLat 88Dominikanin, duszpasterz akademicki i „Solidarności”, poddany ostantacyjnej inwigilacji z pogróżkami. Po nie wyjaśnionym wypadku samochodowym 17 kwietnia 1983 zmarł 8-mego maja w poznańskim szpitalu.wikipedia,  
43RyszardKowalskiLat 44Przewodniczący KZ NSZZ „Solidarność” w Hucie Katowice, dwukrotny więzień polityczny. Zaginął 7 lutego 1983 r. Ciało wyłowiono z rzeki 31 marca 1983 r.
44JanKrawiecLat 2230 października 1985 r. został zatrzymany na Komendzie MO w Miechowie. Zmarł tego dnia. Według oficjalnej wersji popełnił samobójstwo w areszcie przez powieszenie. Ciało nosiło ślady urazów piersi, brzucha i głowy
45StanisławKrólikLat 39Pracownik Fotooptyki w Warszawie. Pobity w czasie demonstracji 10 listopada 1982 r. w Warszawie, zmarł 16 listopada 1982 r.
46JacekKrzywdaLat 37Został pobity przez patrol MO w bramie domu, w którym mieszkał. Zmarł 26 czerwca 1985 r.
47MarekKuchtaLat 30Robotnik warszawskiego ZREMB-u, działacz "Solidarności", pobity przez MO na Starówce w czasie demonstracji 3-ciego maja. Zmarł 5 maja 1983
48StanisławKulkaLat 4715 listopada 1984 r. został zastrzelony na szosie przez milicjanta Jana Żurka
49JózefLaryszLat 41Przewodniczący Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w zakładach ELWRO. Internowany, zwolniony z pracy. Zmarł 7 marca 1983 r. po kolejnym przesłuchaniu w KW MO w Katowicach
50HenrykŁawrynowiczLat 428 listopada 1984 r. został zatrzymany na Komisariacie Kolejowym. Zmarł 9 listopada 1984 r. Lekarz stwierdził krwiaka skroni i liczne obrażenia
51KazimierzŁazarskiLat 58Pobity we własnym mieszkaniu przez funkcjonariuszy MO. Zmarł 24 września 1984 r. Sąd Rejonowy w Oleśnicy skazał funkcjonariuszy Ryszarda Boryga, Zbigniewa Królaka i Józefa Jarosika na kary od 1 do 2 lat pozbawienia wolności
52JoannaLenartowiczLat 19Zmarła 5 maja 1982 r. po pobiciu w czasie rozpędzania demonstracji 3 maja 1982 r. w Warszawie
53WłodzimierzLisowskiLat 67Zmarł 13 lipca 1982 r. po pobiciu podczas demonstracji 13 maja 1982 r. w Krakowie
54GrzegorzLuksLat 19Zbity i skopany przez patrol MO w nocy z 29 na 30 sierpnia 1986 r. Zmarł 14 stycznia 1987 r. po niedostatecznej pomocy lekarskiej w wyniku powikłan po pourazowej torbieli trzustkiIPN,  
55HenrykŁawrynowiczLat 42Zatrzymany 10 listopada 1984 w komisariacie kolejowym. Zmarł następnego dnia. Lekarz stwierdził krwiaka skroni i liczne obrażenia.inne żródła.
56BernardŁyskawaLat 56Zmarł na zawał serca uciekając przed ZOMO po demonstracji w Krakowie 1 maja 1983 r.
57PiotrtMajchrzakLat 19Uczeń technikum ogrodniczego w Poznaniu. Skatowany 13 maja 1982 r. przez patrol ZOMO za opornik. Zmarł 18 maja 1982 r.
58KazimierzMajewskiLat 46Na skutek nagonki, inwigilacji, gróźb i nakłaniania do współpracy z SB popełnił samobójstwo 29 pazdziernika 1982 r. w Jeleniej GórzeIPN,  
59MartinLat 37Członek Komisji Rewizyjnej Zarzadu Regionu NSZZ „Solidarność”. Zamordowany 23 stycznia 1985 r. Został zrzucony przez „nieznanych sprawców” z kładki dla pieszych nad ulicą, z wysokości 20m
60JerzyMarzecLat 21Zaginął 21 czerwca 1983 r. po uroczystościach powitania Papieża. Ciało znaleziono nad Odrą 22 czerwca 1983 r. Powodem śmierci było zachłyśnięcie się krwią
61ZdzisławMiąskoLat 29Rolnik ze wsi Okuniewo. Zmarł 3 czerwca 1983 r. po pobiciu na posterunku MO w Nowej Miłosnej
62KazimierzMichalczykLat 27Tokarz wrocławskiego ELWRO. Zmarł 2 wrzesnia 1982 r. w wyniku postrzału w czasie rozpędzania demonstracji we Wrocławiu 31 sierpnia 1982 r.wikipedia,  
63StefanNiedzielakLat 75Proboszcz parafii Św. Karola Boromeusza. Zamordowany 20 stycznia 1989 r. na plebanii ciosem karate. Sekcja potwierdziła rozerwanie wiązadeł kręgu szyjnego jako przyczynę śmierciwikipedia,  
64JacekOsmańskiLat 21Zmarł 1 sierpnia w Toruniu, pobity przez patrol MO na koncercie zespołu Budgie. Sam też był milicjantem, na występy przyszedł po cywilnemu.inne żródła.
65StanisławPalaDane dot. księdza Pali wątpliwe.inne żródła.
66AndrzejPełkaLat 20Zamordowany 16 grudnia 1981 r. podczas pacyfikacji w KWK Wujek, postrzał przeszywający głowęIPN,  
67BogusławPodborczyńskiLat 21Spawacz z Nysy. Działacz "Solidarności", kolportował nielegalne druki. Prawdopodobnie zatrzymany przez funkcjonariuszy MO, zaginął 14 marca 1983 r, jego ciało wydobyto z rzeki 30 kwietnia 1983 r.
68JerzyPopiełuszkoLat 37Kapelan NSZZ „Solidarność”. Bestialsko zamordowany w październiku 1984 r. przez funkcjonariuszy MSW.IPN,   wikipedia,  
69PiotrPopławskiLat 44Pop cerkwi prawosławnej w Narwi. Zaginął 15 czerwca 1985 r. Zwłoki znaleziono 20 czerwca 1985 r. w lesie koło Zabludowa. Według oficjalnej wersji popełnił samobójstwo. Wiek nieznany.inne żródła.
70MieczysławPoźniakLat 26Zmarł 31 sierpnia w Lubinie, w wyniku rany postrzałowej brzucha odniesionej w czasie demonstracji w Lubiniewikipedia,  
71GrzegorzPrzemykLat 19Zmarł 14 maja 1983 r. w wyniku obrażeń po pobiciu 12 maja 1983 r. przez milicjantów na Komisariacie MO przy ul. Jezuickiej w Warszawiewikipedia,  
72WitoldPrzepiórzyńskiCzłonek NSZZ „Solidarność”. Zaginął 9 maja 1985 r. Zwłoki znaleziono 17 maja 1985 r. w kanale portowym ze śladami silnych obrażeńinne żródła.
73Stanisław)RakLat 35Zmarł 7 wrzesnia 1982 r. po przewizieniu z demonstracji w Kielcach 31 sierpnia 1982 r. i pobiciu na komisariacie
74MieczysławRadomskiLat 56Ślusarz, zmarł 3 maja 1992 r. w czasie zajść ulicznych w Warszawie
75Mieczysław (Stanisław)RokitowskiLat 47Zmarł 3 kwietnia 1982 r. po pobiciu w areszcie śledczym w Zalężu
76JarosławRomanowskiLat 23Zatrzymany przez MO. Zmarł 12 maja 1984 r. Według oficjalnej wersji powiesił się w areszcie
77PiotrSadowskiLat 32Zmarł 31 sierpnia 1982 r. trafiony petardą podczas demonstracji w Gdańsku
78JanSamsonowiczLat 49Literat. Prowadził tajną komórkę kontrwywiadowczą Solidarności, która wpadła na trop tajnego współpracownika SB, ulokowanego wysoko we władzach związku. 30 czerwca 1983 jego ciało znaleziono powieszone na płocie przy stadionie Klubu Sportowego Stoczniowiec
79DorotaSaszkiewiczDane dot. D.Saszkiewicz nie potwierdzone.
80KrzysztofSkrzypczakPodczas zatrzymania w II komisariacie MO w Poznaniu kilkakrotnie uderzony przez milicjanta. Przekazany do izby wytrzeźwień, gdzie odnotowano obrażenia ciała, w tym ślady nacięć na brzuchu. Związany pasami bezpieczeństwa, z których miał w niejasny sposób uwolnić się i popełnić samobójstwo przez powieszenie.inne żródła.
81RyszardSmagurLat 29Zmarł 1 maja 1983 r. w Krakowie po trafieniu petardą w czasie demonstracji
82JanStawisińskiLat 22Zmarł 25 stycznia 1982 r. w wyniku postrzału przeszywającego głowę 16 grudnia 1981 r. podczas pacyfikacji strajku w KWK Wujek, wikipedia,  
83JacekStefańskiLat 252 września 1983 r. pobity na ulicy przez „nieznanych sprawców”. Zmarł 9 września 1983 r. Jego brata oraz świadków wydarzenia funkcjonariusze MSW nakłaniali szantażem do zaniechania wyjaśnienia sprawyinne żródła.
84KrzysztofStruskiLat 28Zatrzymany przez funkcjonariuszy MO i wyrzucony z milicyjnego samochodu. Zmarł 14 listopada.
85JanStrzeleckiLat 69Socjolog, 30 czerwca 1988 znaleziony nad Wisłą ciężko pobity. Zmarł 11 lipca 1988 r.
86StanisławSuchowolecLat 31Proboszcz parafii Najświętszej Marii Panny na Dojlidach. Zamordowany 30 stycznia 1989 r. Według prokuratury śmierć nastąpiła w wyniku zatrucia tlenkiem metali spowodowanego pożarem w pokoju powstałym z zapalenia się grzejnikaIPN,   wikipedia,  
87ZbigniewSimoniukLat 33Członek Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania. Internowany, więzień polityczny. W 1981 r. ktoś oblał go na ulicy płynem łatwopalnym i podpalił. Potem został porwany i przez kilka dni przetrzymywany w piwnicy. W końcu został aresztowany i powieszony w celi 8 stycznia 1983 r w więzieniu w Białymstoku. Według oficjalnej wersji popełnił samobójstwo w czasie odbywania kary 2 lat pozbawienia wolnościwikipedia,  
88AndrzejSzewczykLat 22Zmarł w maju 1983 r. w wyniku pobicia przez ZOMO.inne żródła.
89ZbigniewSzkarłatLat 43Działacz NSZZ „Solidarność”, więzień polityczny. Znaleziony na ulicy 2 lutego 1986 r. ciężko pobity, stwierdzono pęknięcie czaszki i uszkodzenie mózgu. Zmarł 9 lutego 1986 r.
90AleksanderSzusterLat 25Zmarł 30 stycznia 1985 r. po pobiciu na Komisariacie MO w Świdniku. Przyczyną śmierci było złamanie podstawy czaszki
91ZbigniewSzymańskiZmarł w kwietniu 1983 r. po pobiciu przez ZOMO-wców - R. Rudowczaka i J. Niemca
92PawełSztencelLat 19Zmarł 22 grudnia 1984 r. na astmę sercową w areszcie śledczym przy ul. Smutnej w Łodzi, po odmowie pomocy lekarskiej
93AdamSzuleckiLat 32Zmarł 9 maja 1982 r. po pobiciu w czasie demonstracji 3 maja 1982 r. w Warszawie
94RyszardŚlusarskiLat 25Zmarł 4 marca 1985 r. po pobiciu przez funkcjonarjuszy MO w mieszkaniu, na ulicy i w komisariacie. Śmierć nastąpiła w wyniku zmiażdżenia wątroby, nerek i pęknięcia jelit.
95ZbigniewTokarczykLat 31Działacz NSZZ „Solidarność” i KPN. Internowany i szykanowany przez SB. Zmarł w nocy z 22 na 23 lutego 1984 r. Ciało znaleziono koło jego domu. Sekcja wykazała urazy wątroby i płuc oraz ślady ciosów
96AndrzejTrajkowskiLat 32Zmarł 31 sierpnia w Lubinie, w wyniku rany postrzałowej głowy odniesionej w czasie demonstracji w Lubinie
97BogusławWalczakLat 57Zatrzymany przez patrol MO 8 marca 1984 r. Zmarł tego miesiąca. Żonie wydano ciało 16 marca 1984 r. twierdząc, że znaleziono je na ulicy
98HenrykWasilukLat 28Więzień polityczny. Po zwolnieniu z więzienia popełnił 25 listopada 1983 r. samobójstwo przez samospalenie uprzedzając eksmisję z mieszkaniainne żródła.
99JerzyWędrownyLat 28Aresztowany za udział w manifestacji 31 sierpnia 1983 r. Zmarł w areszcie śledczym we wrześniu 1983 r. w niewyjaśnionych okolicznościach przed terminem rozprawy
100ZbigniewWilkLat 20Zamordowany 16 grudnia 1981 r. podczas pacyfikacji strajku w KWK Wujek, postrzał w plecy i postrzał od tyłu w okolicy ledzwiowejwikipedia,  
101EugeniuszWiłkomirskiLat 52Zmarł 3 wrzesnia 1982 r. po pobiciu przez ZOMO w czasie demonstracji w Częstochowie 1 września 1982 r.
102WłodzimierzWitkowskiLat 31Zaginął podczas manifestacji 31 sierpnia 1983 r. we Wroclawiu. Zwłoki znaleziono 7 września 1983 r. wiszące na drzewie pod Oleśnicą
103BogdanWłosikLat 30Zamordowany przez funkcjonariusza SB w czasie demonstracji w Nowej Hucie 13 października 1982 r.wikipedia,  
104ZbigniewWołoszynLat 469 stycznia 1987 roku znaleziono jego zwłoki przed dziesięciopiętrowym budynkiem naprzeciwko miejsca pracy.
105TadeuszWoźniakLat 49Zmarł 1 wrzesnia 1982 r. po pobiciu przez ZOMO podczas demonstracji 31 sierpnia 1982 r. we Wrocławiuinne żródła.
106ZenonZającLat 22Zamordowany 16 grudnia 1981 r. podczas pacyfikacji strajku w KWK Wujek, postrzał przeszywający klatkę piersiowąwikipedia,  
107FranciszekZdunekLat 49Przewodniczacy Komitetu Budowy Kaplicy w Sobolewie w woj. Lubelskim. Zastrzelony 2-giego lutego 1982 przez sierżanta MO.inne żródła.
108JerzyZieleńskiLat 53Pierwszy redaktor naczelny "Tygodnika Mazowsze", żołnierz AK. Nad ranem 13 grudnia wiadomość o wprowadzeniu Stanu Wojennego popełnił samobójstwo, wyskakując przez okno.inne żródła.
109JanZiółkowskiLat 56Współpracownik Komitetu Budowy Pomnika Ofiar Czerwca 1956 r. ` Pobity w czasie przesłuchania w V komisariacie MO w Poznaniu. ` Zmarł w szpitalu cztery dni później 5 marca 1983 r.
110SylwesterZychLat 39Wikariusz parafii Św. Jakuba. Więzień polityczny. Zamordowany 11 lipca 1989 r. Ciało znaleziono na dworcu PKS.IPN,  

Prawa autorskie © 2021  Z.Lisiecki